Fond Prof. dr Lazar Vrkatic

  • Povećaj veličinu teksta
  • Podrazumevana veličina teksta
  • Smanji veličinu teksta
Home Izdavaštvo Feljtoni i članci Srbi u Vojvodini Borba za političku i ekonomsku autonomiju

Borba za političku i ekonomsku autonomiju

El. pošta Štampa PDF
Subota – nedelja, 29-30. januar 2000.
SRBI U VOJVODINI I NJIHOV DRŽAVNO-PRAVNI OSNOV
(3. deo)

Borba za političku i ekonomsku autonomiju

Naslov ovog feljtona jasno upućuje na delo „Narodnost i njen državno-pravni osnov“, objavljenog u Beču 1862. godine na nemačkom jeziku, a napisanog od strane dr Mihajla Polit Desančića, najmudrije političke ličnosti vojvođanskih Srba, onih Srba za koje znamo da su svojim vrlinama, slabostima, navikama, strahovima i pameću zaslužili da žive u umnom političkom poretku, a svojom delatnošću to nisu umeli do dana današnjeg da ostvare, te se i sada od svih balkanskih i centralnoevropskih naroda Srbi iz Vojvodine nalaze u najnepovoljnijem i najneprimerenijem položaju.

Jedan od najznačajnijih istorijskih razloga razlike Srba iz Ugarske i Hrvatske, sa jedne strane, i Srba iz Srbije, sa druge, su 1848. godina i njene posledice. Srbija je izlazila iz patrijarhalnog sveta uspostavljanjem unutrašnje i delimičnim gubitkom spoljašnje suverenosti, pošto su Ustavobranitelji okrnjili Miloševo nasleđe nezavisnosti od Turske, ali su zato razvili poštovanje svojine, sudstvo, administraciju itd. Garašaninu su se nemiri iz 1848. godine činili opasnim po samu Srbiju, te je, razmišljajući više kao policajac, nego kao državnik, u svemu tome nerado učestvovao i gledao da zaštiti poredak i unutrašnje tek stečene tekovine. Zbog toga, a i mnogo toga drugog, Srbi iz Srbije nisu osetili dah najznačajnijeg evropskog pokreta u 19. veku, dok Srbi u Hrvatskoj i Ugarskoj to svakako jesu. Osnovni rezultat njihove delatnosti u tim nemirima je definitivno napuštanje patrijarhalnog i privilegovanog statusa koji su imali. Rajačićeva i Majerhofenova akcija protiv mađarskih pobunjenika je u osnovi poslednje političko i vojno delovanje po starom patrijarhalnom principu, gde su patrijarh i Vojna krajina jedino bitni.

Zaboravljena revolucija

U osnovi stvari u 1848. i 1849. godini je srpski patrijarhalizam ratovao protiv mađarskog konzervativizma, podstaknut austrijskim konzervativizmom. A revolucija? Revolucija je negde usput zaboravljena  -  ubijena je pre svega samom mađarskom rukom, a ne srpskom, austrijskom ili ruskom. Posle 1848. godine Srbi od Beča nisu dobili ništa naročito novo, te su se njihova autonomija i Vojvodstvo pretvorili u suprotnost sebe samih. Zaista i nisu mogli očekivati da politički dobiju od Beča ono što ranije nisu dobili ni sami Mađari, ali su zato dobili iskustvo koje im je omogućilo da razviju novu nacionalnu svest i da se uozbilje. Vrhunac tog uozbiljavanja naroda su liberali.

Pored 1848. godine najznačajniji istorijski momenat toga doba je razvojaćenje Vojne granice, 1881. godine, kada su Srbi definitivno izgubili svoju staru autonomiju i odjednom od privilegovanog naroda postali potčinjeni. Vojna granica nije imala smisla i zbog međunarodnih odnosa i zbog odnosa između Austrije i Mađarske, a i zbog samih Srba, jer su se sami u sebi promenili. Promenom snaga uEvropi i slabljenjem Austrije, Mađari su uspeli da političkim putem dobiju ono što nisu mogli 1848. godine – spoljašnje priznanje. Tom  Nagodbom su na čist način bili rešeni odnosi između Mađara i Austrijanaca, dok su odnosi Mađara i Hrvata, iako isto tako institucionalizovani, bili samo delimično rešeni, a što se Srba tiče nije bilo nikakve nagodbe i priznanja.

Srbi su zaista sa gubitkom Vojne granice izgubili subjektivnost u toj političkoj zajednici. Srbi u Ugarskoj su bili pod velikom stegom i pokušajem mađarizacije. Sve do Prvog svetskog rata mađarskom političkom scenom u velikoj meri vlada konzervativizam i Srbi su vrlo teško uspevali da novim autonomnim političkim slobodama zamene stare privilegije, ali su ipak uspevali.

Siromašenje i iseljavanje

Razvojaćenje Vojne granice i nestajanje instituta i načina života Krajine je to stanovništvo stavilo u neobično nepovoljan položaj. Zbog siromaštva, i ne samo siromaštva, jedni su otišli u Ameriku, a drugi su nastavili da se bave starim krajiškim zanatima: vojskom, policijom i sveštenstvom (do samog kraja Austro-Ugarske mnogi su Krajišnici ostali lojalni kruni). I pored toga jedan sloj je uspeo, zajedno sa onim Srbima koji su živeli van Granice, da se ekonomski i kulturno uzdigne do te mere da je mogao da osnuje nezavisne institucije koje su trebale da poboljšaju položaj ostalog naroda. Tako je u Zagrebu 1895. godine osnovana Srpska banka, koja će do Prvog svetskog rata postati jedna od najmoćnijih finansijskih institucija države, a pri osnivanju banke je pokazano da je to samo prvi korak ka ekonomskoj autonomiji i prosperitetu Srba, jer je zaključeno da je nužno zadružno organizovati seljake, a esnafski trgovce i zanatlije. Tako se 14.9.1897. godine osniva prva Srpska zemljoradnička zadruga u Sremskoj Kamenici, odmah preko puta Novog Sada, a iduće godine se u Zagrebu registruje Savez srpskih zemljoradničkih zadruga u Austro-Ugarskoj. U zadruge ne ulaze samo zemljoradnici, nego i trgovci, advokati, sveštena lica, te se za vrlo kratko vreme ceo jedan narod organizuje na sebi primeren način.

Umesto stare patrijarhalne svojine iz Vojne krajine sada se uspostavlja moderna, ali se zadržava spoljašnji oblik zadruge, te se tako pod vidom staroga dešava najrevolucionarnija promena u biću toga naroda. Pred rat je bilo blizu 400 zadruga, što znači da je jedna zadruga dolazila na oko 2.000 stanovnika. Krajem 1912. godine ukupni kapital Saveza je bio 142.436.251,95 kruna. Da bi shvatili koliko se napredovalo, treba navesti da je Srpska banka osnovana sa kapitalom od samo 9.000.000 kruna. Dugovi zadrugara te godine su iznosili samo 10 odsto kapitala, što pokazuje da je Savez bio neobično finansijski uspešan, a zemljišni fond Saveza sa preko 100.000 k.j. garantovao je stabilnost prihoda. U slučaju krize ili suše uvek je tu bila Srpska banka da pomogne. Rast kapitala Srpske banke je išao vrlo sličnim procentima, te se može reći da Srbi iz Hrvatske i Ugarske ulaze u dvadeseti vek sa učvršćenom ekonomskom autonomijom. Više im nisu potrebni patenti vladara da im garantuju privilegije, sada im je dosta jedna odredba Trgovačkog zakonika Ugarske da sami sebi garantuju ekonomsku nezavisnost.

Za tridesetak godina od patrijarhalnog ratničkog naroda postaju ekonomski razvijena i samosvesna zajednica sa izgrađenom građanskom klasom. Može se pouzdano kazati da je to najveće čudo moderne srpske istorije. Ostali narodi sa kojima žive, a pre svega Hrvati, nemaju takav ekonomski uspon ni samosvest, te dolazi do nesaglasja sa njima (uzrok usmerenosti nacionalizma hrvatske konzervativne ideje protivu Srba i Jevreja je ekonomskog osnova, jer su Srbi i Jevreji bili ekonomski snažniji u državi gde su se Hrvati osećali jedinim političkim narodom). Međusobno podeljeni ili ne, neki put sarađujući sa Mađarima, većinom sa banom, bio on Karl Kuen-Herdervari ili neki drugi, a ponekad i sa Hrvatima, Srbi vrlo uspešno sebe promovišu i kao politički narod. Vrhunac njihove političke samosvesti je srpsko-hrvatska koalicija, kad su postali vladajući momenat u Hrvatskoj. Svoju političku samosvest su zadobili u neprekidnom sukobu sa ugarskom i hrvatskom konzervativnom političkom idejom. Iako su do skora bili objekat austrijske germanizacije, Mađari pokušavaju da izvrše potpunu mađarizaciju nemađarskog stanovništva Ugarske, a Hrvati, iako neprekidno trpe pokušaje mađarizacije i odrođavanja, u velikoj meri smatraju da u Hrvatskoj državno pravo imaju samo Hrvati, tako da su se Srbi nalazili u posredovanijoj poziciji od drugih. No, najviši momenat srpske samosvesti je to što su uspeli da se uzdignu i od vlastite konzervativne ideje, te više sebe nisu smatrali kao narod kojem nije primerena privatna svojina, bogaćenje, kultura, uljudnost itd. Svoj elitistički patrijarhalni konzervativizam su morali napustiti da bi opstali, a time što su se trudili da opstanu su nemerljivo ekonomsko jačali. Iz velike nevolje i nužde jedan narod je doveo sebe na ekonomski, kulturni i politički nivo građanskih naroda Evrope.

Priključenje protiv dugoročnih interesa

Taj uspon je prekinut Prvim svetskim ratom i rezultatima toga rata. Osnivanjem Kraljevine SHS Srbi iz Ugarske i Hrvatske priključuju se Srbima iz Srbije, što svakako nije bilo protivno njihovoj volji, ali su način i princip toga priključenja bili protivni njihovim dugoročnim interesima. Priključenje je ostvareno kao proširenije dotadašnje srpske države, te su Srbi iz Srbije navodno oslobodili Srbe iz Ugarske i Hrvatske. Radi se o tome da su Srbi iz Ugarske i Hrvatske ušli u tu državu kao politički subjektivan i samosvestan narod, te nije jasno od koga su oslobađani. Proširenje administracije i pozitivnog zakonodavstva države Srbije na nove zemlje je izvršeno sa samopouzdanjem i arogantnošću kao da se radi o pripojenju nahija. Koncepcija trojedinog naroda, centralistička uprava, razulareni konzervativizam i srbijanizacija političkog života su dovodili Srbe prečane u vrlo nezavidan položaj. Dok je sve to kod drugih naroda budilo manjinski konzervativizam i nacionalizam, kod njih je bila samo zbunjenost, jer su ipak bili Srbi, istina drugačiji, ali Srbi. Oni kojima germanizacija nije naudila, kojima hrvatski ili mađarski konzervativizam nije mogao ništa sada su poraženi od konzervativizma vlastitog naroda.

Konzervativci svih naroda koji su ušli u tu državu, čak i srbijanski, do dana današnjeg tvrde kako su njihovi narodi izgubili tim ulaskom, što je delimično i tačno, ali su svi i mnogo toga dobili, čak i sami Hrvati, što je teško priznati, a od svih tih naroda su najviše dobili i najviše izgubili Srbi iz Ugarske i Hrvatske. Dobili su zajedničku državu sa maticom naroda, a izgubili vlastitu subjektivnost i samostalnost, koja je bila visoke građanske opredeljenosti. Aleksandar Karađordjević, taj samoljubivi prestolonaslednik, praunuk Karađorđa i unuk Nikole Petrovića, sa svim dobrim i lošim osobinama svojih slavnih predaka, i Nikola Pašić, već ostareli balkanski revolucionar, a sada veći konzervativac nego što to pristaje i njegovim mnogobrojnim godinama, dokinuli su građansku subjektivnost Srba prečana i otvorili proces degrađanizacije srpskog naroda u dvadesetom veku. Ostaci herojskog doba srpske građanske klase su dočekali i propast te njima nesklone države, ali ni država koja ju je nasledila, socijalistička Jugoslavija, im nije bila mnogo sklona. Socijalizam, istina iz drugih razloga, nije mogao da trpi građanski momenat čak više i od konzervativne političke ideje.

U talasu probuđenog konzervativizma krajem dvadesetog veka biološki potomci nekadašnjih hrvatskih Srba su stigli na traktorima u Srbiju, a biološki potomci Srba iz bivše Ugarske i Srema zasad još nisu pripremili svoje traktore. Potomci nekada ekonomski najrazvijenijeg naroda Balkana, Srba iz Ugarske i Hrvatske, danas imaju najmanji nacionalni dohodak na Balkanu, manji i od Albanije, i više nego neizvesnu budućnost pukog opstanka. Tačka preloma, kad jesve krenulo u nepovoljnom pravcu, je, ne osnivanje Kraljevine SHS, nego način i princip tog osnivanja, a prevelika nesreća krajem veka je samo ponavljanje iste greške i dokaz da konzervativna politička ideja, ta ideja koja se toliko poziva na istorijska prava i istoriju, nikada ništa iz istorije nije naučila.


Autor je doktor pravnih i filozofskih nauka, predaje filozofiju prava na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu.

 

 

 

 

 

Posetilaca

Imamo 12 gostiju na mreži